Diệt Mối

Khi xưởng đóng tàu bắt đầu rung chuyển, những người thợ sợ đến chết trân ra. Có động đất chăng? Chiếc cầu tàu kêu ken két nghiêng qua một bên. Xe tải và thùng hàng rơi tòm xuống Vịnh San Francisco…

Rồi những cây cột chống to của cầu tàu gãy đôi, ván và vỏ tàu kêu răng rắc khi chìm xuống biển. Cuối cùng là căn nhà của hải quan ngã xuống nước đang sủi bọt. Mùa thu năm 1920 rất nhiều công trình được xây dựng trên cột gỗ đã cùng chung số phận với xưởng đóng tàu Benicia. Hầu như tuần nào cũng có một chiếc cầu tàu hay một căn nhà đổ sập. Vịnh San Francisco giống như bị một cơn bão tàn phá.

Hội đồng thành phố vội vàng triệu tập nhiều kỹ sư, chuyên gia. Họ nhanh chóng tìm được nguyên nhân: Nhiều lối đi trắng như vôi xuyên vào trong cột gỗ cho đến tận lõi. Gỗ đã bị ăn thủng vào trong, mất đi cả nửa trọng lượng. Các thân cây mềm đến mức người ta có thể đâm một con dao sâu vào trong. Hình ảnh hư hại quá rõ ràng: San Francisco trải qua nạn con hà ăn gỗ phát sinh dữ dội nhất cho đến thời điểm đó. Mãi đến mùa hè 1921 chúng mới bắt đầu hiếm dần.

Trước đó, khi xây dựng cầu cảng tại Vịnh San Franscisco, người ta đã coi đây là địa điểm lý tưởng vì nước ở đây quá ngọt cho loài hà Bankia setacea. Nhưng họ đã không tính đến anh em họ của Bankia là Teredo navalis.

Teredo navalis là một kẻ lang thang khắp thế giới và cũng là kẻ tàn phá ghê gớm nhất trong tất cả các loài hà. Chúng trông giống như giun nhưng lại thuộc vào lớp hai mảnh vỏ. Hai mảnh vỏ này teo lại thành hai mẩu nhỏ và cứng nằm ở phía đầu, được dùng để đào sâu từng milimét một vào trong gỗ như một máy khoan tí hon. Nó có thể sống trong nước ấm nhiệt đới và trong biển Bắc lạnh. Nó chịu được nước mặn Địa Trung Hải cũng như nước lợ của biển Baltic. Chẳng ai biết chính xác nó từ đâu đến. Có lẽ là nó đã là hành khách đi lậu vé, trốn trong vỏ tàu đi chu du khắp thế giới qua nhiều thế kỷ.

Kẻ phá bĩnh hơn cả cướp biển.Từ khi con người xây cầu tàu và thuyền bằng gỗ, những con mối biển đã phá bĩnh họ; và có lẽ chúng đã đánh chìm nhiều tàu thuyền hơn tất cả các đô đốc hải quân và cướp biển cộng lại. Người ta cho rằng Columbus đã mất cùng lúc nhiều chiếc tàu trong hạm đội của ông vì không ai nhận ra chúng đã bị con hà thâm nhập. Năm 1731, một chiếc cổng đê bị hà đục thủng đã vỡ tại Hà Lan trong một cơn bão lụt: Hằng trăm người chết đuối. Năm 1922 tờ “New York Tines” tường thuật về “cuộc chiến chống con hà”, và năm 1980 người ta đã phải sửa nhiều cầu tàu tại Hudson River – tiêu tốn tròn 100 triệu USD.

Những con vật này cũng hoạt động tại bờ Biển Bắc của Đức cho đến ngày hôm nay. Gần như lúc nào cũng là do Teredo đục. Tất nhiên là những người đi biển cũng đã phát triển nhiều biện pháp chống lại. Người ta cho rằng người Ai Cập đã quét lên thuyền của họ một lớp nhựa cây bảo vệ và người Trung Quốc đóng tàu hai lớp, ở giữa là một lớp da dê để chống lại những cuộc tấn công của con hà. Trước đây khoảng 100 năm, người ta bắt đầu phết creosote lên gỗ, một hỗn hợp nhiều hợp chất hóa học được chưng cất từ hắc ín than. Thế nhưng hỗn hợp độc này không chỉ giết chết con hà mà cả những loài sò khác ở gần đó. Nó đã bị cấm sử dụng từ lâu.

Thỉnh thoảng chúng biến mất qua nhiều thập niên

Nguyên nhân cho việc Teredo và họ hàng của nó thường hay đổ ập vào con người như một thiên tai mặc dù đã có nhiều biện pháp phòng chống tinh vi là ở tính không đoán trước được của chúng. Thỉnh thoảng chúng biến mất hằng nhiều thập niên – có lẽ vì nồng độ muối và nhiệt độ không thích hợp. Những ai quên chúng đi và bắt đầu dùng gỗ không được xử lý trước sẽ chẳng có gì trong tay để chống chọi.

Cũng vì thế mà năm 1993, các nhân viên của Sở Môi trường và Thiên nhiên (STAUN) thuộc thành phố Rstock (Đức) đã phải bất lực đứng nhìn Teredo navalis ăn xuyên qua cọc đê bảo vệ tại bờ biển của bang Mecklenburg-Vorpommern. Sự tàn phá quả là ghê gớm, chúng đã phá hoại hơn 2/3 trong số 1100 con đê. Cho đến nay, việc thay mới các cọc đê cũ bằng gỗ thông đã làm tiêu tốn mất 20 triệu euro.

Teredo nguy hiểm nhất lúc nó còn nhỏ tí.Teredo xâm nhập vào gỗ từ khi còn bé tí, chỉ để lại một lỗ nhỏ như đầu đinh ghim. Bởi vậy mà không ngạc nhiên khi Columbus đã không nhận ra được bữa đại tiệc đang diễn ra trong vỏ những chiếc tàu của ông.

Đối với nhà sinh học Kai Hoppe, Teredo là một sinh vật đầy lôi cuốn, “đơn giản vì nó có rất nhiều mưu mẹo sinh học”. Thí dụ như hai nút bằng vôi mà nó dùng để đóng hai lỗ thoát. Khi bên ngoài không dễ chịu, con giun thu hai ống thông hơi lại và đóng kín cửa. Nắp đậy kín đến mức Teredo có thể sống khô ráo đến 3 tuần. Nó chuyển sang sống kỵ khí, một cách thức trao đổi chất không cần đến ôxy.

Và còn cách sinh sản của nó nữa chứ! Hà là loài lưỡng tính, sống lần lượt trải qua những thời kỳ đực và cái. Chúng trưởng thành sinh dục rất nhanh.

Nhà khảo cổ Harald Lübke thì lại không chia sẻ niềm thích thú về con hà. Nhiều năm qua ông đã nghiên cứu về những phát hiện khảo cổ dưới đáy biển của Biển Baltic. Kết luận của ông: Chẳng cần biết là gỗ xưa cũ bao lâu, Teredo ăn tất cả những gì ló ra khỏi lớp trầm tích – thân gỗ thông mới cắm xuống, cây thương thời Đồ đá hay những cây 6000 năm tuổi mà luồng nước chảy dưới đáy biển làm lộ ra. Trong trường hợp này thì nhà khảo cổ phải nhanh chân hơn con hà. Ông cũng đã từng vội vã chất lên nhiều xe tải gỗ lịch sử từ Biển Baltic và ngâm chúng tạm thời trong một hồ nước chỉ để cho Teredo đừng ngoạm vào. Loài sinh vật này chết sau vài ngày trong nước ngọt.

Từ thành phố Darwin, đi đến bất kỳ đâu trên vùng lãnh thổ phía Bắc nước Úc có hai loài vật gây ấn tượng mạnh và được nhắc đi nhắc lại tên trong ngày nhiều nhất đó chính là cá sấu và mối. Cá sấu ấn tượng bởi vẻ ngoài dễ sợ, mối ở vùng bắc Úc lại ấn tượng bởi lối xây tổ khổng lồ tạo nên những kỳ quan trong tự nhiên rất đẹp và kỳ vĩ.

Trên con đường cao tốc xuyên công viên quốc gia Kakadu, giữa cái nắng chói chang, hầm hập nóng của những ngày cuối mùa hè không một chút gió, cảnh vật như đặc lại, khó chịu, oi bức đến nhàm chán. Rải rác hai bên đường cao tốc, là những tổ mối khổng lồ, có nơi cao đến 6m với bốn người ôm không xuể. Vẻ kỳ quái của tổ mối phần nào làm dịu đi quản ngại đường xa, mỗi vẻ đẹp của từng tổ mối lại khơi gợi lên những tò mò thú vị về loài vật nhỏ bé này.

Cả thế giới có khoảng 2.600 loài mối, riêng Úc có đến 350 loài, trong đó có đến 90 loài chưa được đặt tên. Hầu hết các loài mối trong lãnh thổ phía Bắc Úc đều đóng vai trò quan trọng trong tự nhiên, chúng được các nhà sinh thái học ở Úc mệnh danh là những kỹ sư về sinh thái bởi cách thức sinh tồn ảnh hưởng nhiều đến lý tính trong môi trường, thay đổi đất quanh ổ, tìm thức ăn, đào xới làm cho đất trữ được nước và dưỡng chất, giảm sự chai cứng của đất.

Ở công viên quốc gia Kakadu có những tổ mối lớn nhất thế giới. Đó là loại mối được gọi là “mối nhà thờ”, với lối xây tổ giống như những nhà thờ từ thời trung cổ có kiến trúc cột trụ liên hoàn với những đường rãnh nối liền nhau tạo thành một ụ đất khổng lồ cao đến 6m với tuổi đời lên đến 100 năm. Có một tư liệu ở Úc nói về một tổ mối nhà thờ bị san bằng năm 1872 khi thi công đường dây điện báo, và đến 1935 (63 năm sau đó), tổ mối ấy vẫn tồn tại. Đến 1970 (gần 100 năm sau), nó mới bị phá hủy do một cơn bão lớn.

Cách thành phố Darwin độ 100 cây số trên đường cao tốc Stuart, có một loài mối kỳ lạ khác tên gọi “mối quyến rũ”. Đây là loại mối nổi tiếng thế giới, được ví như những kiến trúc sư đại tài, bởi cách làm tổ và sự định hướng chuẩn xác trong xây tổ nhưng suốt một đời chỉ biết quần quật xây dựng ngôi nhà ổ mối không bao giờ hoàn tất. Tổ mối như những bia mộ đá to lớn, thường cao hơn 2m, phần gốc lớn và thóp dần ở phần ngọn như chiếc rìu khổng lồ ngửa lên trời và luôn nằm dọc theo hướng từ bắc đến nam.

Các nhà khoa học lý giải đây là loài mối sống trong vùng ngập lũ, thói quen làm tổ với hình dáng và hướng được xác định liên quan đến yếu tố thiên nhiên. Suốt mùa mưa, từ tháng 12 đến tháng 4 hàng năm, có những nơi nước ngập đến 2m, và tổ mối có thể bị cô lập trong nước lũ. Nhiệt độ ban đêm trong tổ mối xuống đến – 50c, vì vậy tổ mối phải được thiết kế sao cho giữ được nhiệt ổn định và ráo nước trong tổ.

Mối quyến rũ đặt hướng tổ của mình theo hình dẹp nằm chắn ngang hướng Đông – Tây. Bình minh lên, toàn bộ tổ mối hứng trọn nắng cho đến trưa. Khi mặt trời ngả dần về hướng tây, phần còn lại của tổ mối cũng được sưởi ấm tương tự. Độ dẹp – mỏng của tổ mối chính là cách nhanh nhất để lấy nhiệt độ vào trong tổ mối, và tuỳ thời điểm, từng khu vực chịu ảnh hưởng của gió và thời tiết, độ dầy mỏng tổ mối sẽ khác nhau.

Vẫn còn rất nhiều câu hỏi chưa có lời giải như tại sao mối này lại xây những tổ lớn và mỏng theo một hướng định sẵn để giữ cho nhiệt độ trong tổ luôn ổn định? Tại sao những tổ mối ở vùng ngập lụt lại to lớn hơn ở vùng đất cao khác? Tại sao những tổ mối hình chiếc rìu chỉ có ở Darwin, dù loại mối này có ở một số nơi khác như Queensland nhưng lại xây tổ theo hình dáng khác? Dẫu vậy, vẻ đẹp trong cách xây tổ của các loài mối vô hại, lại có ích cho tự nhiên như “mối nhà thờ”, “mối quyến rũ” luôn là một điểm nhấn thú vị trong hành trình du lịch khám phá vùng đất thiên nhiên hoang sơ ở vùng lãnh thổ miền bắc Úc.

Tên khoa học: Minthea rugicollis Walker

Họ: Bostrichidae

Bộ: Coleoptera

Phân bố và tác hại

Mọt này có ở nhiều nước trên thế giới, ở nước ta phát hiện thấy trong tre gỗ, dược liệu. Mọt phá hại tre gỗ, dược liệu và các sản phẩm thực vật dạng cây cỏ.

Ðặc điểm hình thái

Dạng trưởng thành: Mình dài 2 – 3,5 mm. Trên mảnh lưng ngực trước chính giữa có một hốc lõm hình quả trứng dài. Thân mình gần giống hình trụ tròn, màu đỏ gỉ sắt, hơi bóng sáng, có nhiều lông cứng hình vảy mọc dày, thẳng đứng màu trắng, phía ngọn to rộng hơn. Ngọn râu đầu đốt thứ 1 hình vuông dẹt, đốt cuối gấp 1,5 lần đốt thứ 1, hình trứng dài. Ngực trước có nhiều chấm lõm không sâu, gần như nối liền với nhau. Cánh trước hơi rộng hơn ngực trước, hai bên cánh song song, các hàng chấm lõm hơi mờ, chấm lõm không sâu, giữa hai hàng chấm lõm hơi có nếp và hơi bóng, xen kẽ giữa hàng của hai chấm lõm, có một hàng lông cứng mọc thẳng đứng hình phiến vảy, tổng cộng có 6 hàng lông cứng.

Sâu non: Mình dài độ 3 mm, chỉ trừ khu bên, các phần khác đều có lông cứng mọc thưa thớt. Ðốt râu đầu thứ 2 chiều dài bé hơn chiều rộng và ngắn hơn đốt thứ 3, dài gấp 2 lần đốt bàn chân. Lỗ thở không có lá tấm viền, lỗ thở trên ngực hẹp hình trứng, dài gấp 2 lần chiều rộng, lỗ thở trên bụng hình trứng, lỗ thở ở đốt bụng thứ 8 gấp 2 lần chiều rộng của lỗ thở trên ngực. Chân trước và chân giữa có gai nhỏ, chân sau có mảnh nhọn trong suốt. Lỗ thở trên ngực hơi hẹp và có dạng hình trứng là đặc điểm để phân biệt với các loài sâu non khác trong họ.

Ðặc tính sinh vật học

Mọt đục phá các sản phẩm bằng tre, gỗ, dược liệu. Ðộ nhiệt thích hợp là 24 – 260C, độ ẩm thích hợp là 75 %.

Việc người dân tự ý phun thuốc diệt muỗi là một nguyên nhân chính khiến muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết kháng các hóa chất.

Kết quả nghiên cứu của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương cho thấy, muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết Aedes aegypti đã kháng với một số hóa chất diệt côn trùng. Điều này đồng nghĩa với việc mầm bệnh khó bị tiêu diệt và số người mắc bệnh khó giảm.

Tiến sĩ Phạm Thị Khoa, Trưởng khoa Hóa thực nghiệm, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, cảnh báo, chính việc lạm dụng, tự ý phun hóa chất diệt muỗi không đúng cách của người dân là một trong những nguyên nhân chính khiến muỗi truyền bệnh kháng hóa chất.

Phun thuốc vì nghe quảng cáo

Mỗi tuần, cả nước lại ghi nhận hàng trăm ca mắc sốt xuất huyết (SXH) mới. Chính điều này khiến người dân rất hoang mang lo sợ. Một số cá nhân lợi dụng tâm lý lo lắng của người dân đăng tin quảng cáo phun thuốc diệt muỗi hoặc đi tiếp thị hóa chất diệt muỗi đến từng nhà với lời quảng cáo: “làm chết hết không chỉ muỗi mà tất cả các loại côn trùng như gián, kiến, chuột…”. Cũng vì tin theo lời quảng cáo mà gia đình chị Hà ở Hoàng Mai, Hà Nội, vốn là một trong những điểm nóng về SXH, không tiếc tiền thuê hẳn một trung tâm chuyên diệt muỗi, côn trùng gây bệnh đến phun hóa chất tại nhà với giá tiền 5.000 đồng/m2. Lúc phun xong, chị thấy cũng có nhiều muỗi, thậm chí là gián, kiến… chết. Tuy nhiên, ngay ngày hôm sau, muỗi trong nhà chị lại nhiều như trước lúc phun.

Gia đình anh Dũng ở Đống Đa, Hà Nội lại được nhân viên tiếp thị xưng là người của Trung tâm Y tế Dự phòng quận đến bán hóa chất diệt muỗi phòng bệnh. Anh Dũng nhanh nhẹn rút ra số tiền 300.000 đồng để lấy được một bịch hóa chất toàn tiếng Trung Quốc với lời hướng dẫn chỉ cần hòa với nước cho vào bình phịt hoa, cây cảnh rồi phun lên tường, đồ dùng trong nhà. Anh làm theo hướng dẫn và phun hết mọi ngõ ngách từng phòng nhưng chỉ vài tiếng sau muỗi vẫn bay vo ve khắp nhà.

Tiền mất, tật mang

Theo tiến sĩ Khoa, bản chất của việc phun hóa chất là phun dập dịch. Nghĩa là khi phát hiện ra khu vực đang có ổ dịch bệnh SXH, các cơ quan chức năng sẽ khoanh vùng và tiến hành phun hóa chất diệt côn trùng cả vùng có dịch bệnh. Do đó, việc phun theo từng nhà sẽ không có tác dụng vì muỗi có thể chết tại thời điểm được phun nhưng sau đó xuất hiện trở lại do “di dân” từ nhà hàng xóm. “Việc lạm dụng phun hóa chất, phun không đúng cách, đúng thuốc còn đã dẫn tới hậu quả muỗi kháng hóa chất. Điều này cực kỳ nguy hiểm, gây khó khăn trong công cuộc phòng chống bệnh SXH và giảm số người mắc. Ngoài ra, một số người do hạn chế về hiểu biết hoặc chạy theo lợi nhuận sử dụng các loại hóa chất dùng trong nông nghiệp (vốn chỉ phun ngoài trời) để diệt muỗi trong nhà rất dễ gây ngộ độc, các bệnh mãn tính đường hô hấp”, tiến sĩ Khoa cảnh báo.

Kết quả nghiên cứu của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng trung ương cho thấy, muỗi gây bệnh SXH ở cả bốn quận, huyện là Từ Liêm, Thanh Xuân, Đống Đa và Hoàng Mai đều đã kháng với ba loại hóa chất thường dùng là permethrin 0,75%, lambda-cyhalothrin 0,05% và DDT 4%. Tình trạng muỗi kháng hóa chất không chỉ có tại Hà Nội mà xảy ra ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Với nhóm hóa chất deltamethrin tỷ lệ muỗi kháng hóa chất tại Nha Trang là gần 90%, TP HCM là 68%… Nhóm hóa chất DDT, tỷ lệ kháng ở Hà Nội lên tới 86%, Nha Trang 98%; Đắk Lắk 100%.

Tốt nhất là vệ sinh phòng bệnh

Theo thạc sĩ Nguyễn Văn Dũng, khoa Côn trùng, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, đặc điểm của muỗi truyền bệnh SXH là chỉ thích đẻ trứng tại những nơi có nước sạch như chum, vại, bể nước mưa, lốp xe hỏng, vật dụng gia đình bỏ không, hốc cây, kẽ lá, gốc tre nứa… Trong khi nhiều người dân lầm tưởng chúng đẻ ở vũng nước, cống rãnh nước bẩn nên chỉ chăm chăm phòng bệnh tại các khu vực đó mà quên đi bể nước ăn của gia đình mình và các dụng cụ chứa nước quanh nhà.

Do đó, cách phòng bệnh tốt nhất là thu dọn rác, kể cả dụng cụ chứa nước tự nhiên hoặc nhân tạo (chai, lọ, lu, vò vỡ, vỏ đồ hộp, lốp xe hỏng, vỏ dừa…). Úp ngược các dụng cụ gia đình như xô, chậu, bát, máng nước gia cầm. Xử lý kẽ lá cây (chuối, cọ, dừa…) bằng chọc thủng, cho hoá chất diệt bọ gậy. Đậy kín dụng cụ chứa nước sinh hoạt bằng nắp hoặc vải để ngăn không cho muỗi đẻ, thả cá, dội nước nóng vào thành vại để diệt bọ gậy và trứng khi còn chứa ít nước. Trong mùa dịch bệnh, tốt nhất mọi gia đình nên úp tất cả các loại xô, chậu, bát, máng nước gia cầm sau khi dùng, chậu cây cảnh bỏ không, đảm bảo chúng luôn khô ráo.

Khi phát hiện nhà mình hoặc xung quanh khu vực mình có ba người mắc SXH trở lên, cần báo ngay lên Trung tâm Y tế Dự phòng gần nhất để có biện pháp xử lý môi trường kịp thời. Tuyệt đối không được tự ý phun hóa chất mà nên theo hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền.

“Người dân có thể sử dụng mành che ở cửa sổ, cửa ra vào, ngăn không cho muỗi vào nhà. Vào mùa dịch bệnh, nên cho trẻ con chơi trong màn cả ngày vì muỗi SXH chỉ đốt ban ngày. Đặc biệt, ngay cả nước trong lọ cắm hoa cũng có thể là nơi muỗi SXH trú ngụ, sinh nở. Cho nên cũng phải chú ý thường xuyên thay nước lọ cắm hoa và cho vài hạt muối vào trong lọ”, tiến sĩ Phạm Thị Khoa khuyến cáo.

Chớp mắt và bạn sẽ trượt mất cảnh tượng này: một con mối tầm thường Termes panamensis táp bộ hàm của nó với tốc độ vượt qua mọi cử động vận hành bằng năng lượng cơ trên trái đất.

Khi quay phim bộ hàm của mối ở mức 40.000 hình/giây, Marc Seid và Jeremy Niven ở Viện nghiên cứu nhiệt đới Smithsonian ở Panama đã cho thấy chúng đạt tốc độ 70,4 mét mỗi giây – dẫu trên một khoảng cách chỉ là 1,76 milimét.

Khi bị kẻ xâm lăng đe dọa, mối khép hai hàm với nhau bằng cách sử dụng 4 bó cơ lớn đến mức chúng lấp đầy một nửa khoảng không trong đầu con vật. Lực phát ra cực mạnh phả vào mặt kẻ xâm lược, giúp mối bảo vệ được tổ của mình trong không gian chật hẹp của cái hang.

Trích_Vnexpress